Lagar och konventioner  | Rapporter| Svenska | Kurdiska

EU-Projekt

YEKÎTİYA EWRÛPA, TIRKIYE Û KURD

Bi qasî ku min di çapemeniyê xwend û bihîst

mafê kurdan bi awayekî eşkere, vekirî di belgeya muzakereyê de cih negirtiye.

Tenê paragrafek balê dikşîne ser mafê kêmnetewan,

di gelek xalan de jî behsa demokrasî, wekhevî û mafên global dike.

Hasan Kaya

Stenbol, 05.10.2005

Tirkiye dewleteke ku bi dînamîkên derve hatiye amadekirin e. Ew kesên ku bingehê vê dewletê avêtin; li ewrûpa xwendin, fikr û ramanên Ewrupa pejirandin, bi yarmetiya Ewrupa hatin cemiyeta komela pêşveçûn û yekîtiyê (İttihat ve Terakki Cemiyeti) ava kirin, her wisa piştî vê komelê damezrînerên komarê Atatürk û hevalên xwe jî bi yarmetiya ewrupiyan plan û bernameyên xwe birin serî.

Çawa ku Wahdetînê Sultanê Osmanî yê dawî di gelek axavtinên xwe yên bi ingilîzan re got, rêberên tevgera komarparêzan ne Enedolî bûn. Têkiliyan wan bi gel re nebû, jakoben bûn. Projeya komarê li ser masê, li jor hate amadekirin, dawî rewşa wê demê rê da ku komareke wisa bête avakirin. Dewletên wê demê, bi artêşeke ku ji çend hezarek siwarî û kadroyeke panzdeh-bîst kesî pêkhatî dihatin damezrandin.

Komara Tirkiye li gorî konseptekê hate damezrandin; ew konsept ne li gorî realîteya gelên Kurdistanê (kurd, suryanî, ermenî) û gelên din ên Tirkiyeyê (rûm, tirkmen, laz) bû. Yanî kirasek li Lozanê hate dirûtin û bi darê zorê li bejna gelan hate pêçan. Ew kiras li tu kesî nehat û nayê. Lê hê jî wisa bi darê zorê li bejn û bala ol, mezheb, netew û kêmnetewan zeliqî maye.

Îcar dewlet û hekumeta Tirkiyeyê tu caran bi xwe, bi dînamîkên xwe, ji jêr ve, bi rêya demokrasiyê nikarin guhertinên radîkal pêk bînin. Nikarin yasayên ku ji civatê re baş in, ji meclîsê derxin, lewre artêş, leşker xwe wekî siltanê komarê gel jî wekî xulam dibîne. Li gorî baweriya artêşa tirk, dema azadî, zelalî, wekhevî di nav gel de belav bibe ewê îdeolojiya fermî lawaz bibe, ger îdeolojiya fermî lawaz bibe, bingehê komara ku “çêkirî” ango palyatîf e, dê biderize, hilweşe.

Lê bi qasî ku dizanim ev projeya beşdarbûna komara Tirkiye ya Ewrupa, ji Tirkiye bêtir projeya Dewletên Yekgirtî yên Emerîkayê ye. Digel emerîkiyan hinek lobiyên Ewrupa jî piştgiriya vê projeyê dikin. Çima? Ger bi vî awayî rewş dom bike, aloziya rojhilata navîn, ya Kafkasya û Balkanan tu cara ewê ji holê ranebe. Sedemê vê aloziya konjoktur û siyaseta dewleta tirkiye ya heştê salî ye. Sedemeke din ev e: Statu û nexşeyên ku li rojhilata navîn û gelek deverên din, Balkan û hwd. hatibûn çêkirin ne realîst bûn û bûne sedemê tevliheviyeke mezin. Pirsgirêkên li Balkanan, li Kafkasya, Libnan û Felestînê û belkî mezintirîn pirsgirêk jî ya kurdan. Li gorî bernameya Emerîka ya bi navê “Projeya Asya û Afrîka ya mezin” bi anvekî din “Projeya Rojhilata naverast a Mezin” divê gelek sînor werin guhertin, gelek rejîm werin rûxandin, gelek sÎstem têk biçin, mantelîte, jiyan û felsefeya rojhilat were guhertin û Îslam demokratîze bibe.

Emerîka pirsgirêka kurdan di nav vê projeya xwe de bi cih kiriye. Di nav sînorên çar-pênc dewletan de 40 milyon kurdên ku ji her mafî bêpar bûn.

Başûrê Kurdistanê li gorî stratêjiya Emerika ya kurdan, nimûneyek e ji herêmê re, ji ereb, faris û tirkan re û her wiha ji kurdan re jî. Li Iraqê Emerîka planên xwe bi cih anîn, niha li wir pêvajoya rûniştandina projeyê didome. Helbet dora  dewletên din e. Suriye, Îran… Tirkiye, Misir, Suud û hwd.

Rewşa kurdên ewê çawa bibe? Ew pirseke komplîke û têkel e, bi gelek eger û mercan ve girêdayî ye. Li nav van dewletan û li dinyayê gelek tişt, bûyer, reşa îktîsadî û têkiliyên din ên navdewletî ve girêdayî ye. Helwesta Emerîka û hevpeymanên wê ya li hemberî dewletên totalîter ên Rojhilata naverast û Afrîka ewê li gorî konjekturê were guhertin. An bi zorê an bi gelek rê û rêbazên din, wekî yarmetîkirin , îknakirin, li nav dewletan tevlihevîderxistin, piştgiriya muxalefeta hundirîn û hwd. dê sîstemê totalîter bêne rûxandin an guhertin.

Di vê gotarê de, bi tenê li ser rewşa Tirkiye radiwestim. Ji bo ku aramiyek li Rojhilata naverast pêk were, ji bo ku cîraneke xwirt û piştgir ji Iraqa ku li rojhilat wekî nimûne tê amadekirin re peyda bibe, Emerîka pêwistî bi Tirkiyeke demokratîk, sekuler, bi rêk û pêk û têkûz heye. Ji ber van sedeman jî Emerîka; pirsgirêka kurdên Tirkiye, pirsgirêka Elewiyan, pirsgirêka Kibris, ya Ermeniya û gelek arîşeyên din ên ku Tirkiye bi tu awayî nikare bi xweşî, bi dan û standinê wan çareser bike û bi xwediyê pirsgirêkan re ango bi aliyê din re rûne ; bi saya beşdarbûna Yekîtiya Ewrupa dê hel bike.

Ewrupa û Emerîka di vê meselê de konsepteke kûr û dorfereh pêk anîne. Her çi dibe bila bibe Tirkiye mecbûr e tevli vê pêvajoyê bibe. Belkî carnan di nav hêzên li Tirkiye de nakokî derkeve. Gelek caran leşker an burokrasî, hinek der û dorê sermaye û partiyên statukoparêz, bixwazin vê lîstikê xera bikin, faul bikin, lingê xwe li kodika şîr bixin… lê dawiya dawî kesê ku vê lîstikê xera bike, ewê têk biçe. Emerîka li Iraqê darê zorê bi kar anî, ger ku bi xweşî bi ser nekeve îhtîmaleke mezin ewê li Surî û Îranê jî, hêzê bi kar bîne. Lê li Tirkiye konsept eşkere ye… bi rêya piştgirî, serîlêmezinkirin, dîplomasî, siyasetê ango projeya Yekîtiya Ewrupa ewê Tirkiye tedîb bike, biguhere. 

Lewre bi kurtî belgeya muzakerê ya beşdarbûna Tirkiye yan av Yekîtiya Ewrupa tê vê wateyê: Her ku hekumetên Tirkiye xwest guhertin û reforman bike, hinek; leşker, statukoparêz, burokrat û hwd. ewê li hember derkevin. Wê demê kesên ku dixwazin guhertin û reforman pêk bînin, ewê vê belgeyê wekî delîl nîşan bidin. Ewê bibêjin “Ewrupa ji me dixwaze, em mecbûr in, yasayan biguherin, em mecbûr in, felan siyasetê biguherin, em mecbûr in, bêhvan tiştî bikin… bikin… mecbûr… mecbûr. Ev jî ji bo kes, netew, ol, mezheb, xwediyên bîr û baweriyên marjinal, bi kurtî ji bo komên bindest, lawaz û muhalîf ên ku li Tirkiye dijîn şensek e.

Bi qasî ku min di çapemeniyê xwend û bihîst mafê kurdan bi awayekî eşkere, vekirî di belgeya muzakereyê de cih negirtiye. Tenê paragrafek balê dikşîne ser mafê kêmnetewan, di gelek xalan de jî behsa demokrasî, wekhevî û mafên global dike.

Li tirkiyeyê nebûna tevgereke kurdî ya xurt û yekdeng û resen belkî bû sebebê vê yekê ku mafê kurdan rasterast û eşkere di belgeya muzakerê de cih negre. DEHAP, DTH û Leyla Zana û hevalên xwe, ne xwediyê ramaneke kurdewar, zelal, xurt û ji xwebawer bûn. Serê wan gelekî tevlihev e. Carnan peyam eşkere kirin ku naveroka peyama wan wekî ya nijadperestên tirk bû. Carnan pirsgirêka kurdan anîne dereceya “kes”an. Carnan peyamên provakatîf dane raya giştî. Bêhn û rengê peyam, raman û belavokên wan gelek caran îdeolojîk bûn. Gelek eşkere û zelal dixyuya ku ew ne wekî nûnerên kurdan bûn; bêtir wekî doza postekî, doza partiyekê, îdeolojiyekê dikirin.

Diviyabû dev ji demogojiya, “Biratiya gelan”, “Em partiya Tirkiyeyê ne” “Em tirk mêvanperwer in” û wan gotinên din ên “hemasî” berdana. Zelal, eşkere, rast û rê doza mafê kurdan bikirana. Lê bi peyamên xwe, bi rabûn û rûniştina xwe, bi têkiliyên xwe… bi hemû kirin û gotinên xwe, heta dawî demokrat, zanistî, modern bûna. Rehet dikarim bibêjim, nûnertiya ku di vê pêvajoya hesas û girîng de van camêr û canikan ji kurdan re kir, gelekî li apşmayî bû… heta dikarim bibêjim ne di asta rewşenbîrên kurdan ên 1900 de bû.

Hemaset, fraksiyonparêzî, marjinalizm û gundîtî ji hemû raman, peyam, helwest û tevgerên wan dixuya.

Vê zewatê, Orhan Doğan û hevalên xwe, mafê xwe yê rêbertiya kurdan baş bi kar neanîn, wan heq nîne ku hê jî israr bikin di serektiyê de. Herçiqas li nik koma wan “Saziya îstîfayê” tune jî, ger ew vê saziyê ava bikin, ango ji xwe bidin destpêkirin, îstîfa bikin û rê bidin hinek camêrên din, ewê xêreke herî mezin bi kurdan bikin li gorî baweriya min.

Ji bilî Orhan Doğan û hevalên wî, di vê pêvajoyê de tu rêxistin û, tevger û partiyeke xurt, xwedî alîgir bêje hema tune bû. HAK-PAR û li derve platforma kurdên bakur hinekî li ber xwe dan, lê metod, rê, arguman, hêz û navgînên wan ên karkirinê têr nekirin ku dengê kurdan di qada Ewrupa û raya giştî ya cîhanê de belav bibe. Daxuyaniya rewşenbîran a ku bi rêberiya Kendal Nezanê serokê Enstyituya kurdî ya Parîsê hate dayîn, bandoreke xurt çêkir û dengekî zexm belav kir li nav raya Ewrupa. Wekî din çalakî û kirinên di barê Yekîtiya Ewrupa de lawaz man.

Beriya ku ez bihêjmêrim dive kurd di pêvajoya muzakereyê de ewê çi bikin, bernameyeke çawa çêbikin, stratejiyeke çawa xêz bikin; dubare, sêbare dive bibêjim ku dive pêşî ”Bibin xwediyê ramaneke zelal, zanistî, neteweyî”, divê kadroyên “xwediyê kesatiyeke zelal, zanistî, kurdewar hebin, derkevin holê”.

Ev kar, bi perspektîfên şêlo, dijzanistî, dûrî çand, wêje, zimanê kurdî nabe. Ew kesê li ser navê kurdan ditevgere divê pêşî entelektuleke/î kurd be. Bi mêjî, ziman, çand, kesayetiya serdestên xwe, em nikarin gelê xwe rizgar bikin. Bi kurtî divê hinek dev ji rêberî, serektî, seroktî û serokatiya kurdan berdin. Bi sedan kesên ku îro li ser navê kurdan siyasetê bi rê ve dibin, bi tenê di gotinê de kurd in, heta hinek ji wan ne kurd in jî. Heta ku bajariyên me, xwende, rewşenbîrên me dernekevin qada siyasetê, siyaseta kurdî pêşve naçe.

Xwende û bajariyên me ewên ku bi ziman, ruh, zanîna muzîk, folklor, tore, wêje, dîrok û hemû heyîna xwe ve ne kurd û kurdewar bin … û ev kesên wisa ger ku vê kesatiya xwe ya kurdewar bi nasnameyeke medenî, zanistî, modern û gerdûnî re piştrast nekin ango kadroyên me yên ku di asta hîç nebe siyasetmedarên Tirkiye de dernekevin holê siyaseta kurdî xurt nabe, proje, bernameyên ku ji bo bidestxistina mafê kurdan jî bi ser nakevin.

Dixwazim tiştekî eşkere, rast û rê bipirsim: Gelo şert e ku siyasetmedarên kurdan an kurdên gundî bin, an ji kurdên asîmîlekirî bin? Gelo kurdek nikare hem modern, pêşketî, rewşenbîr be, heman dem kurdewar be, bi kurdî bixwîne, binivîse, bi zimanê xwe entelektuel be… Gelo niha li Tirkiye çend siyasetmedarên ku kovara Hawar, rojnameya Kurdistan û hemû klasîkên Kurdan xwendine hene? Çend siyasetmedarên ku li ser navê kurdan di piyasê de ne, roman, helbest, çîrokan bi zimanê kurdî dixwînin, an jî cîhana kurdîniyê dişopînin?

Bi ya min divê em di vê babetê de, lêkolîneke baş li ser kadroyên başûr bikin. Gelo dema siyasetmedarên wan bi zimanê xwe siyasetê dikin, hevokên xerabe, asîmîlekirî bi kar tînin. Belê ez meselê heta bi vir tînim, absurd dikim, biçûk dikim: Ew siyasetmedarê ku bi zimanê xwe ne entelektuel be, dikare xizmetê ji gelê xwe re bike, lê NIKARE RÊBERİYÊ BIKE!

Ew kesê rêberê doza kurdan be, lê di hundirê xwe de ji xwe ne bawer be, bi xwe re ne durist be, yanî xwe wekî kurdekî nebîne, ewê çawa ji dil û xurt bikaribe doza kurdan pêşve bibe. Heta ez dizanim ku kesên wisa herdem di dilê xwe de ne rehet in, xwe biyanî dibînin, xwe wekî mêvan dibînin. Lewre jî tevger, gotin û her tiştên wan çêkirî ango sexte ye. Her dem tirs di hundirê wan de ye, ew zanin ku rojekê xwediyê dozê ewê were û ewê kursî ji binê wan biçe. Mînak ez gelekî meraq dikim, dema Ahmet Turan Demir li ser kursiyê DEHAPê rûdinişt çi difikirî, çi hîs dikir? Ma ne sosret e?  Ne ku partiyên yeknetew, homojen dibarêzim. Helbet li dinyaya pêşketî kes behsa van gotinan jÎ nake. Lê em zanibin ku li Tirkî kurd nebûne xwediyê tu statuyê. Kurd niha doza mafê neteweyî dikin, ger kurd jî bibin xwedî desthilatdarî, wê demê pirsgirêkên çînayetî û pirsgirêka başbirêvebirinê dikeve rojevê, ew kat em nikarin van pirsê xwe bikin. Di vê babetê de dive gotinekê lê zêde bikim, li Başûr Fransova Herîrî jî ne kurd bû, lê cihekî wî yê girîng hebû di bizava kurdî de. Lê yên xwedî agahdarî baş zanin ku ev her du mÎnak ne yek tişt in.

Lewre peşî dive em bibin xwediyê mêjî, raman, bîr û baweriyên zelal, em bibin xwediyê kadro û rêberên hişzelal, orgînal (ne palyatÎf, sunî, çêkirî)…  

Piştre wekî hemû miletan dive em demokrasî, tolerans, lihevhatin û xweşbîniyê biparêzin. Ramanên cûda bila hebin, lê em li ser ramanên hevpar ên muşterek li hev bikin. Li ber me êdî mînakên baş jî hene. Va ye Li Başûr birayên me, yekîtî û tifaqeke dîrokî pêk anîn. Êdî pîvan başûr e. Kî yekîtî û biratiyê nexwaze, ew dilxwazê neyarê Kurdan e, kî nîfaq, fitne û fesadiyê bike nav kurdan bila ji me dûr be!

Ger siyasetmedar, rewşenbîr, nivîskar û zanayên neteweyekî nikaribin werin nik hev, ewê hoz û eşîr û qabîle çawa werin nik hev. Îro ji kurdan re tiştê herî lazim rêxistin e. Peydabûna partiyeke modern e. Va ye, şert û merc hêdî hêdî guncav dibin.

Ji ber zelalbûna pêvajoyê û ji ber ku çerxa felekê li dinyayê û rojhilata navîn vê carê hêdî hêdî li gorî dilê kurdan îşareta zîvirînê dide û  beşek ji welatê wan rizgar bû, êdî gelek mijar û metodên ku kurd li ser wan li hev bikin, li dor werin ba hev zêde bûne, kurd êdî rehetir dikarin werin ba hev.

1.      Bi nasnameya kurdî avakirina partiyekê şert e. Êdî lam û cîma vê meselê nema. Hewce nake bi vir de û bi wirde em bibin û bînin. Daxwaza “tirkiyebûnê”ne  daxwazeke cidî ye. Avakirina partiyeke ku bibêje “belê ez partiya kurdan im”, şert e.  Helbet ne ku ew partî ewê bixwaze ji gelên din jî kes têkel bibin ewê li gor realîteya  kurdistanê û tirkyeyê kar bike.

2.      Li tirkiyê daxwaza federasyonê (digel ku mafê kurdan ê serf determinasyonê heye jî) êdî guncav e. Lê ji bo hêsanîkirina pirsgirêkê, divê ne li dijî rê û çareseriyên heta ku federasyon pêk were be. 

3.      Têkiliyeke baş û dostane bi Yekîtiya Ewrupa û Amerika re divê were sazkirin.

4.      Beriya dirûşmeya “biratiya gelan û dostaniya bi gelên din”, lihevhatin, hevkarî, hezkirin, aştiya navxweyî ji bo kurdan divê. Piştgiriyeke ji dil bi başûrê kurdistanê re divê. Ger kurd bi xwe re lihevhatî bin, ewê rehetir bikaribin bi tirkan re dostanî an jî biratiyê bikin. 

5.      Demokrasiyeke ji dil, berî her tiştî demokrasiya navxweyî. Di nav partî, sazî, rêxistinên kurdan de peydakirina demokrasiyê. Divê partiya kurdî an partiyên kurdan demokrasiya navxweyî, ango di hundirê partiyê de demokrasiyê saz bikin.

6.      Divê bernameya partiyê nêzîkî lîberaliyê be lê ne li dijî polîtîkayên sosyal be.    

7.      Di avakirina dem û dezgehên civakî de, rola kesan girîng e. Divê partiyeke kurdan a ku ji kesên paqij, kesên ku tecrûbeya wan hebe, di nav têkoşîna kurdan de rolekî wan çêbûbe, jêhatî û layiq bin pêk were. Helbet ev krîterên subjektîv in. Lê çawa ku lîyaqat-jêhatîbûn û ked li her welatî ji bo kar pîvanên sereke ne, divê ji bo me jî bibin pîvanên bingehîn.    

8.      Divê rêxistinek xwe li ser çewtî, kêmasî û binketina rêxistineke din ava neke. Bi xwe xwediyê bîr û ray, bername û metodan be. Heta hemû tevgerên kurdan ên din ji xwe bihesibîne, xwedîtiyê li wan bike.

   9- Dive bi kirin, gotin û hemû îmaja xwe rê li ber dijminatiya kurd û tirkan neyê vekirin. Tu hareketek, gotinek ji teror û kirinên nemirovane re xizmetê neke. Yanî kurd wan tiştên ku di qada navneteweyî de nikaribin biparêzin, nekin.

http://www.xelkedondurma.com/