WeKurd

Lagar och konventioner | Rapporter| Svenska | Kurdiska

Yekîtîya Ewrûpayê, endametîya Tirkiyeyê û pirsa kurdî

Nuh Ateş

Komîsyona Yekîtîya Ewrûpa (YE) li ser destpêkirina danûstandinên di derbarê endametîya Tirkîyê da sê rapor/belge wesandin. Yek ji wana, rapora komîsyonê a peryodî li ser navê “2004- Rapora Li Ser Pêşvaçûyîyên Tirkîyê“ ye. Ya duyem, “Beyannameya Komisyonê ji Konsey û Parlemana Ewrûpayê ra“

ye. Di rapora seyem da, qala pirs û encamên ku bi endametîya Tirkîyê va girêdayî tê kirin.

Vajoyî daxwaza rêxistinên Kurdan, Komîsyona YE di raporên xwe da, xasma di

rapora peryodî da, Kurdan wekî hendikanî (mînorîte) dihesibîne. Bi gotineke din, wê Kurd wekî netew an gel bi nav nekiriye. Bi vê tewrê, dide xuyakirin ku, ew rûmetê nade hemdîya (îrade) Kurdan ya ku ji ber şertên halûhazir bi destê rêxistinên Kurdan ên sîyasî û civatî tê temsîlkirin. Tenê carekê, (r.49) Kurd wekî grubgel (“Volksgruppe“) tên binavkirin. Grupgel binavkirineke nêzikî peyva gel e, lê Komîsyonê ew bi çi meneyê bi kar anîye ne dîyar e. Eceba Komîsyonê çima hewce dîtiye ku gotina “grubgel“ bikar bîne?

Va nava carna ji boyî gelan yên ku di dewleteke pirgelî da dijîn û bi meneya hendikanîya netewî tê bikaranîn. Wekî tê zanîn, Tirkîyê rastîya xwe ya pirgelî napejrîne, xwe wekî dewleteke yeknetew dibîne. Loma divê meriv

hewlbide ku rastîya Tirkîyê ya pirgelî bê qebûlkirin. Ma komîsyonê nexwastibe ku bi vê binavkirinê diyar bike, ku Kurd gel in jî, an jî pirsa kategorîze kirina Kurdan hîn vekirî ye?! Ku wekî ehtimal bê hesibandin jî,

gerek meriv wê paşçav neke û bikanibe li gora merema Kurdan bikarbîne.

Ji hêla din da, Komîsyonê bi giranî qala pirsa kurdî di beşê rapora peryodî ya li ser navê mafê meriv û hendikanîyan da kiriye. Komîsyonê di rapora xwe da, gotinên wekî, “mafên hendikanîyan“ , “parêztina hendikanîyan“ û “maf û azadî bo Kurdan“ jî bi kar anîye. Lê wê gerek nedîtiye an nexwaztiye ku vekirî tarîfa hendikanî û ya maf û statûya wê bike; wê ev sernixmandî

hîştiye. Di lîteretûrê da, hendikanî bi navên wekî, “hendikanîya etnîyî“, “hendikanîya zimanî“, “hendikanîya çandî“, “hendikanîya olî“, “hendikanîya netewî“ tên rêzkirin. Yanê cisn bi cisn hendikanî heye. Ma li gora dîtina

Komîsyonê Kurd çi cisn hendikanî ye? Wê bi awayekî vekirî û zelal Kurd nexistine kategorîyeke ji vana û meriv dikane bibê, wê va pirsa bervekirî hîstiye. Lê ji awayê ku di raporê da hatiye katkirin, meriv dikane derbixe ku, ew Kurda wekî hendikanîyeke çandî û zimanî dide xuyakirin.

Şayanî gotinê ye ku, di navbera hendikanîya netewî û yên din da, herçiqas bi minezere be jî, ferq heye. Li gora hen dîtin û pretîkan hendikanîya netewî wekî netewekî piçûk di nav sînorê dewletekê da, an parek ji netewekî parçebûyî tê dîtin û layiqî mafê xwe bi xwe îdare kirinê tê pejrandin (qebûlkirin).

Kurd gel e û li Kurdistanê (Tirkîyê) piranî ye, lê li tevayî Tirkîyê li gora krîtera hêjmarîyê hendikanî ye jî. Li wir, meriv dikane bibê, ne Kurdên Kurdistanê, lê yên Anatolîyê hendikanî ne. Hendikanî pirr caran bi meneya nispeta hêjmarîyê û xasma boyî komên ku bi cûdatîyên zimanî, olî, etniyî û netewî ji piranîyê vediqetin, tê bikaranîn. Tirkîyê, ji ber ku naxwazê cûdatîyên li ser vê bingehê bipejirîne, dijî peyva hendikanî derdikeve. Ji ber vê jî, hewce ye ku meriv, wexta ew li dijî binavkirina Kurdan wekî hendikanî derdikeve, dîqet bike ku ew nekewe pêy şîara “aslî unsur“ û bi vê rê, nêt ne ew be jî, nebe piştbazê fen û fut, şaşî û şovenîya desthelatîya Tirkîyê. Divê meriv xwe di paş gotinên han da veneşêre û mereme xwe ya di derbarê maf û statûya bo Kurdan da bi awayekî eşkere û zelal bîne ziman. Hun li tirt û virtên Tirkîyê mezmekin, li dawîyê ewê, ger bibe endamê YE, mafê hendikanîyan li gora “ Peymana Ewrûpa ya

Çarçiva bo Parêztina Hendikanîyên Netewî“ bipejrîne.

Wekî tê zanîn, di statûya hendikanyan da, li gora vê peymanê mafê kollektîf, wekî yê xwe bi xwe îdare kirinê tune ye. Hendikanî, grubgel an gel, ji binavkirinê bêtirtir maf û statûya ku bê dayîn an bê xwaztin jî giring e. Divê mafê Kurdan hebe ku, ew di çarçiva sîstem û dewleteke pirgelî û federalî li gîstî Tirkîyê, bêyî ku sînor bên guhêrîn, di derbarê jîyana xwe ya aborî, îdarî, sîyasî, çandî û pêşeroja xwe da bi serî xwe û li herêma xwe bikanin kollektîf biryar bidin. Loma, gerek Kurd bi statûya hendikanîyê, ger va mafa tê da tune be, qet razî nebin.

Komîsyonê nexwaztiye an newêrîye ku navê welatê Kurdan, Kurdistanê bîne ser

zimanê xwe. Şûna vê, wê gotina fermî ya Tirkîyê, “başûrê rojava“ bi kar anîye. Ewropî bêşik navên welatên ku bi cîh û coxrafîya xwe wekî Kurdistnê ne, mînak Katalanya, Bask, Kosova, Korsîka û yd. tînin ziman. Lê kîngê

dor tê Kirdistanê, ew dev û lêvên xwe nûre serhev dikin û xwe li lalîyê dinin.

Di raporan da, meriv dikanê bibê, di derbarê her mijarekê da kêm û zêde rexne û pêşnîyarê Komîsyonê cîh girtiye. Tenê, di derbarê sîstema Tirkîyê ya ûnîter-merkezî da qet tiştek nehatiye gotin. Ma ne va sîsteme ye, ku li ber bikaranîya mafê xwe bi xwe îdare kirinê yê Kurdan astenga herî mezin e?

Helbet di raporan da, tiştên baş jî, xasma di derbarê demokratîze kirina Tirkîyê da hene. Berî her tiştî, eger Konseya YE, li ser tewsîya Komîsyonê sînyaleke pozîtîf boyî destpêkirina danûstandinên endametîyê bide, hîngê guman heye, ku heyamekî hînî çêtir dê boyî guhêrînên nû û berfereh pêyda

bibe. Şayanî gotine ye, ku destpêkirina danûstandinên endametîyê û bi rû wê da destketîyên li Kurdistanê (Irak) ê wekî du faktorên pozîtîf û sereke bêguman tîneke tîr li çareserkirina pirsa kurdî bikin.

Xuya ye, ku endametîya Tirkîyê dê di pevajoyeke dirêj û dijwar ra derbas bibe. Di vê pevajoyê da, eger meriv berendamên wekî Bulgarîstan, Hirvatya, Romanya, Tirkîye û Kurdan jî wekî teref bide ser, bîst û heft faktor dê xwedîyê rol bin. Ji ber vê jî, gerek e, Kurd rojkê pêş da, li gora vê hazirîyên xwe bikin. Divê rêxistinên Kurdan berê di nav xwe da dîyalog û yekdengîyeke pît pêk bînin. Eger va nebe, ewê di vê pevajoyê da roleke

kêlekî bilîzin û di rêya bidestxistina merêma xwe da bi ser nekevin; dest betal bimên.

Têbinî: Ev nivîsara (şîrove) bo kovara Bîrnebûn, hêjmara 25 an hatiye amadekirin û ji rojnameyên Kurdî Dema Nû û Peyama Kurdî ra bo weşandinê hatiye şandin.

Bîrnebûn

Zivistana 2004an